Łańcuch chłodniczy szczepionek to nieprzerwane utrzymanie właściwej temperatury od producenta, przez hurtownię i transport, aż do miejsca szczepienia. Dla większości szczepionek przechowywanych w lodówce ten zakres to 2-8°C. Jedno wyjście poza zakres może obniżyć skuteczność preparatu, a utraconej skuteczności nie da się przywrócić.
Dlaczego szczepionki wymagają temperatury 2-8°C
Szczepionki to produkty biologiczne wrażliwe na temperaturę. Według amerykańskiego CDC skuteczność szczepionki spada za każdym razem, gdy trafi ona w warunki spoza zalecanego zakresu - na dowolnym etapie łańcucha chłodniczego. Raz utraconej skuteczności nie da się odzyskać.
- Zamrożenie - dla szczepionek przechowywanych w lodówce nawet jednorazowa ekspozycja na 0°C lub niższą temperaturę może całkowicie zniszczyć ich skuteczność. Co ważne, szczepionka inaktywowana po zamrożeniu nie musi wyglądać na zamrożoną - wygląd fiolki nic nie mówi o jej jakości.
- Przegrzanie - temperatura powyżej zakresu również obniża skuteczność, dlatego liczy się zarówno wysokość odchylenia, jak i czas jego trwania.
- Światło - część szczepionek (CDC wymienia m.in. szczepionki mRNA i większość szczepionek przeciw grypie) traci skuteczność pod wpływem światła, dlatego powinny zostać w oryginalnym opakowaniu.
Nie wszystkie szczepionki przechowuje się w 2-8°C. CDC podaje trzy typowe zakresy: lodówka 2-8°C, zamrażarka od -50 do -15°C oraz zamrażarka ultraniskich temperatur od -90 do -60°C. Wiążące są zawsze warunki podane przez producenta w charakterystyce produktu i na opakowaniu.
| Typ przechowywania | Zakres temperatury (wg CDC) |
|---|---|
| Lodówka (większość szczepionek) | od 2°C do 8°C |
| Zamrażarka | od -50°C do -15°C |
| Zamrażarka ultraniskich temperatur | od -90°C do -60°C |
Co mówią przepisy GDP o transporcie szczepionek
W Polsce transport produktów leczniczych, w tym szczepionek, opisują wymagania Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej (GDP) - rozporządzenie Ministra Zdrowia z 13 marca 2015 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej. Rozdział 9 "Transport" wymaga m.in., aby:
- temperatura podczas transportu była utrzymywana w granicach opisanych przez producenta lub wskazanych na opakowaniu zbiorczym,
- można było wykazać, że produkt nie znajdował się w warunkach, które mogły pogorszyć jego jakość,
- odchylenia, np. wahania temperatury, były niezwłocznie zgłaszane przedsiębiorcy i odbiorcy, a postępowanie z nimi opisywała osobna procedura,
- sprzęt do monitorowania temperatury w pojazdach i kontenerach był konserwowany i kalibrowany co najmniej raz w roku,
- w pojazdach o regulowanej temperaturze przeprowadzano mapowanie temperatury w reprezentatywnych warunkach, z uwzględnieniem wahań sezonowych,
- na żądanie odbiorcy udostępniano dokumentację potwierdzającą zachowanie prawidłowej temperatury,
- wkłady chłodzące w izolowanych pojemnikach nie stykały się bezpośrednio z produktem.
Ten ostatni punkt ma przy szczepionkach duże znaczenie praktyczne: zamrożony wkład położony bezpośrednio na opakowaniu może schłodzić je poniżej 0°C, mimo że średnia temperatura w pojemniku wygląda poprawnie. Szerzej o wymaganiach wobec przewoźnika piszemy w tekście o współpracy z przewoźnikiem GDP.

Jak przygotować transport szczepionek
GDP wymaga podejścia opartego na ocenie ryzyka, czyli zaplanowania przewozu pod konkretną trasę, porę roku i ilość towaru. W praktyce wybór sprowadza się do dwóch rozwiązań:
- Pojazd z zabudową chłodniczą i agregatem - utrzymuje zadaną temperaturę w całej przestrzeni ładunkowej. Wymaga mapowania temperatury i skalibrowanego sprzętu do monitorowania.
- Izolowane pojemniki z wkładami chłodzącymi - sprawdzają się przy mniejszych przesyłkach. Pojemniki muszą być zwalidowane, a personel przeszkolony w ich obsłudze, w tym w ustawieniach sezonowych i ponownym użyciu wkładów.
Niezależnie od rozwiązania przesyłce powinno towarzyszyć urządzenie rejestrujące temperaturę. CDC zaleca stosowanie cyfrowych rejestratorów danych (data loggerów) także podczas transportu szczepionek. W przeciwieństwie do termometru min/max rejestrator zapisuje wszystkie odczyty w ustalonych odstępach, więc pokazuje nie tylko, że doszło do odchylenia, ale też jak długo trwało.
Ważne są też proste nawyki: ładowanie towaru do wcześniej schłodzonej przestrzeni, ograniczanie czasu otwarcia drzwi i doręczenie przesyłki bezpośrednio do odbiorcy - GDP zabrania pozostawiania produktów leczniczych w innych pomieszczeniach niż wskazane przez odbiorcę. Więcej o kontroli temperatury w całym łańcuchu przeczytasz w przewodniku o logistyce chłodniczej w branży farmaceutycznej.
Odchylenie temperatury - co robić krok po kroku
Odchylenie (ekskursja temperaturowa) to każdy odczyt poza zakresem wskazanym przez producenta. Nie zawsze oznacza zniszczenie partii, ale zawsze wymaga działania. Na podstawie wymagań GDP i zaleceń CDC postępowanie wygląda tak:
- Odizoluj szczepionki i oznacz je jako niedopuszczone do użycia, ale ich nie wyrzucaj. Przenieś je do właściwych warunków.
- Odczytaj dane z rejestratora - ustal najniższą i najwyższą temperaturę oraz czas trwania odchylenia.
- Zgłoś zdarzenie nadawcy i odbiorcy. To producent, analizując wielkość i czas odchylenia oraz dane o stabilności, ocenia, czy szczepionka nadaje się do użycia.
- Udokumentuj zdarzenie - co się stało, kogo powiadomiono, jaka zapadła decyzja i co zmieniono, żeby sytuacja się nie powtórzyła.
Szczepionek przechowywanych w nieprawidłowej temperaturze nie należy podawać, dopóki producent lub właściwe służby nie potwierdzą, że są bezpieczne i skuteczne. Dlatego kompletny zapis temperatury z całej trasy jest tak ważny: bez niego producent nie ma podstaw do oceny i partia zwykle idzie do utylizacji.
Na co zwrócić uwagę przy wyborze przewoźnika szczepionek
- Czy działa zgodnie z wymaganiami GDP i ma pisemne procedury na wypadek odchyleń temperatury i awarii?
- Czy sprzęt do monitorowania temperatury jest kalibrowany co najmniej raz w roku i czy pojazdy przeszły mapowanie temperatury?
- Czy po dostawie otrzymasz zapis temperatury z całej trasy?
- Czy towar jedzie bez przeładunków? Każdy przeładunek to dodatkowe otwarcie drzwi i ryzyko odchylenia.
- Czy umowa z przewoźnikiem określa wymagania dotyczące transportu, jak przewiduje GDP?
Transport szczepionek z SLAWA
SLAWA sp. z o.o. ma certyfikat GDP i przewozi leki busami-chłodniami do 3,5 t, w zakresie od 0 do +8°C (oraz +15 do +25°C i -20 do -18°C), po Polsce i do 31 krajów Europy. Jeden ładunek jedzie jednym autem, bez przeładunków. Jeśli potrzebujesz przewozu szczepionek lub innych leków w kontrolowanej temperaturze - zobacz transporte farmacéutico oraz nasz poradnik o transporcie leków busem.
Najczęstsze pytania
Co to jest łańcuch chłodniczy szczepionek?
To ciągłe utrzymanie zalecanej temperatury szczepionki na każdym etapie - od producenta, przez magazyn i transport, do miejsca podania. Dla większości szczepionek oznacza to 2-8°C.
Co się dzieje, gdy szczepionka zostanie zamrożona?
Dla szczepionek przechowywanych w lodówce nawet jednorazowa ekspozycja na 0°C lub mniej może całkowicie zniszczyć ich skuteczność. Szczepionka może przy tym wyglądać normalnie, dlatego o jej dalszym użyciu decyduje producent na podstawie zapisu temperatury.
Jak udowodnić, że łańcuch chłodniczy nie został przerwany?
Dowodem jest zapis z rejestratora temperatury z całej trasy. Zgodnie z GDP dokumentację potwierdzającą zachowanie prawidłowej temperatury udostępnia się odbiorcy na jego żądanie.
Jak często trzeba kalibrować rejestratory temperatury w transporcie?
Wymagania GDP mówią, że sprzęt do monitorowania temperatury w pojazdach i kontenerach jest konserwowany i kalibrowany regularnie, co najmniej raz w roku.
Zapytaj o bezpłatną wycenę
Odpowiadamy w dniu roboczym. Bez zobowiązań.

