Logistyka chłodnicza to organizacja przechowywania i transportu towarów, które muszą przez cały czas pozostawać w określonym zakresie temperatur - od producenta, przez hurtownię, aż do odbiorcy. Obejmuje odpowiednie pojazdy i opakowania, ciągły pomiar temperatury oraz dokumentację, która potwierdza, że warunki zostały zachowane. W branży farmaceutycznej zasady te wyznaczają wymagania Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej (GDP, z ang. Good Distribution Practice).
Ten poradnik pokazuje, jakie zakresy temperatur stosuje się dla leków, co mówią przepisy o transporcie produktów leczniczych i jak przygotować przewóz w kontrolowanej temperaturze.
Czym jest łańcuch chłodniczy w farmacji
Łańcuch chłodniczy (ang. cold chain) to ciąg wszystkich etapów, przez które przechodzi produkt wrażliwy na temperaturę: magazyn producenta, transport, hurtownia farmaceutyczna, kolejny transport, apteka lub szpital. Każdy przeładunek i każde otwarcie drzwi to ryzyko przekroczenia temperatury, dlatego cały forsyningskjeden planuje się tak, żeby takich momentów było jak najmniej.
Dla leków znaczenie ma nie tylko to, czy temperatura była właściwa przy odbiorze, ale też czy da się to wykazać. Polskie rozporządzenie w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej wprost wymaga, aby niezależnie od środka transportu można było wykazać, że produkty nie znajdowały się w warunkach, które mogłyby pogorszyć ich jakość.

Zakresy temperatur w transporcie leków
Temperaturę przewozu wyznacza producent - jest ona podana na opakowaniu lub w dokumentacji produktu. Najczęściej spotykane zakresy pokrywają się z definicjami Farmakopei Europejskiej (Ph. Eur.):
| Określenie | Zakres | Przykłady produktów |
|---|---|---|
| Lodówka (chłodzenie) | 2-8°C | Wiele szczepionek, insuliny, część leków biologicznych |
| Romtemperatur | 15-25°C | Wiele tabletek i kapsułek oraz innych leków bez wymogu chłodzenia |
| Głębokie zamrożenie | poniżej -15°C | Produkty, dla których producent wymaga przechowywania w zamrażarce |
Lek "bez wymogu chłodzenia" nie jest lekiem bez wymagań temperaturowych. Latem w nieklimatyzowanej przestrzeni ładunkowej temperatura może przekroczyć 25°C, a zimą spaść poniżej zera, dlatego także produkty przechowywane w temperaturze pokojowej przewozi się w kontrolowanych warunkach. Więcej o samych zakresach i zabudowach przeczytasz w artykule o warunkach chłodniczych w transporcie.
Co mówią przepisy o transporcie leków
W Polsce wymagania określa rozporządzenie Ministra Zdrowia z 13 marca 2015 r. w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej (tekst jednolity Dz. U. 2022 poz. 1287). Na poziomie UE obowiązują wytyczne Komisji Europejskiej dotyczące Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej produktów leczniczych do stosowania u ludzi (2013/C 343/01). Transportowi poświęcony jest rozdział 9. Najważniejsze wymagania:
- podczas transportu utrzymuje się warunki przechowywania opisane przez producenta lub wskazane na opakowaniu zbiorczym;
- każde odchylenie, np. wahanie temperatury, lub uszkodzenie produktu niezwłocznie zgłasza się dystrybutorowi i odbiorcy;
- przedsiębiorca ma procedurę badania wahań temperatury i postępowania przy przekroczeniach;
- ocenia się ryzyko tras dostawy, żeby ustalić, kiedy potrzebna jest kontrola temperatury;
- sprzęt do monitorowania temperatury w pojazdach i kontenerach jest konserwowany i kalibrowany co najmniej raz w roku;
- jeśli to możliwe, używa się pojazdów i sprzętu przeznaczonych do przewozu leków;
- przy przeładunkach i czasowym przechowywaniu po drodze monitoruje się temperaturę, a czas takiego postoju ogranicza się do minimum.
Pojazdy i opakowania dla leków wrażliwych na temperaturę
Dla produktów wrażliwych na temperaturę rozporządzenie wymaga specjalnego sprzętu: opakowań termicznych, kontenerów lub pojazdów o regulowanej temperaturze. W takich pojazdach przeprowadza się mapowanie temperatury w reprezentatywnych warunkach, z uwzględnieniem wahań sezonowych - czyli sprawdza się, czy w każdym miejscu przestrzeni ładunkowej temperatura jest taka sama. Na żądanie odbiorcy trzeba udostępnić dokumentację potwierdzającą zachowanie temperatury w czasie transportu.
Gdy leki jadą w izolowanych pojemnikach z wkładami chłodzącymi, wkłady muszą być ułożone tak, aby nie stykały się bezpośrednio z produktem. Przedsiębiorca powinien też kontrolować ponowne użycie wkładów (żeby nie trafiły do pojemnika nie w pełni schłodzone) i oddzielać wkłady zamrożone od schłodzonych.

Przewoźnik jako zleceniobiorca
Jeśli hurtownia zleca transport firmie zewnętrznej, umowa z przewoźnikiem musi obejmować wymagania z rozdziału 7 rozporządzenia. Zleceniodawca pozostaje odpowiedzialny przed organami kontroli, ocenia kompetencje przewoźnika i przeprowadza jego audyt przed rozpoczęciem współpracy. Przewoźnik musi mieć odpowiedni sprzęt, procedury i przeszkolony personel, a przekazanie zlecenia dalej (podwykonawcy) wymaga wcześniejszej zgody zleceniodawcy.
Jak przygotować przewóz leków w kontrolowanej temperaturze
- Ustal wymagany zakres - na podstawie opakowania lub dokumentacji producenta, nie "na oko".
- Przekaż przewoźnikowi warunki transportu - rozporządzenie wymaga, by przewoźnik został o nich powiadomiony.
- Dobierz pojazd lub opakowanie - pojazd z agregatem i zmapowaną przestrzenią albo zwalidowane opakowanie izotermiczne.
- Schłodź lub ogrzej przestrzeń ładunkową przed załadunkiem - towar powinien trafić do auta, które już ma właściwą temperaturę.
- Zadbaj o rejestrację temperatury - z kalibrowanego rejestratora, z zapisem dla całej trasy.
- Ogranicz przeładunki - przewóz bezpośredni od nadawcy do odbiorcy skraca czas, w którym towar jest poza kontrolowanymi warunkami.
- Ustal procedurę na wypadek odchylenia - kogo i jak powiadomić oraz co dzieje się z towarem.
Najczęstsze wyzwania w logistyce chłodniczej
| Wyzwanie | Jak sobie z nim radzić |
|---|---|
| Upał lub mróz na zewnątrz | Mapowanie temperatury z uwzględnieniem sezonów, wstępne schłodzenie lub ogrzanie auta, sezonowe ustawienia opakowań izotermicznych. |
| Częste otwieranie drzwi przy wielu punktach dostaw | Planowanie trasy, krótkie postoje, przy wrażliwych produktach przewóz bezpośredni. |
| Przeładunki | Monitorowanie temperatury w miejscu przeładunku i skracanie czasu postoju do minimum. |
| Brak dowodu warunków przewozu | Kalibrowane rejestratory i zapis temperatury przekazywany odbiorcy. |
| Dostawy nadzwyczajne poza godzinami pracy | Rozporządzenie wymaga wyznaczenia osób i pisemnych procedur na takie sytuacje. |
Transport chłodniczy leków w SLAWA
SLAWA sp. z o.o. przewozi leki busami i autami dostawczymi do 3,5 t zgodnie z GDP (posiada certyfikat GDP oraz ISO 9001:2015). Auta chłodnicze utrzymują zakresy 0 do +8°C i +15 do +25°C, a mroźnie od -20 do -18°C. Przewozy są objęte ubezpieczeniem OCP do 1 mln EUR, odbywają się bez przeładunków (jeden ładunek - jedno auto) po Polsce i do 31 krajów Europy. Szczegóły znajdziesz na stronie transport av legemidler, a dla innych towarów w kontrolowanej temperaturze - transport chłodniczy busem do 3,5 t. Przewozy dla branży medycznej wymagające specjalnego przygotowania opisuje strona spesialtransport.
Najczęstsze pytania
Co to jest logistyka chłodnicza?
To organizacja przechowywania i transportu towarów, które muszą pozostawać w określonej temperaturze na każdym etapie - od producenta do odbiorcy - wraz z pomiarem i dokumentowaniem tej temperatury. Dotyczy m.in. leków, szczepionek i żywności.
W jakiej temperaturze przewozi się leki?
W takiej, jaką określa producent. Najczęściej jest to 2-8°C dla leków przechowywanych w lodówce i 15-25°C dla leków przechowywanych w temperaturze pokojowej.
Jakie przepisy regulują transport leków?
W Polsce rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie wymagań Dobrej Praktyki Dystrybucyjnej (rozdział 9 - Transport), a w UE wytyczne GDP 2013/C 343/01. Dotyczą one hurtowni i pośredników, a przez umowę - także przewoźników, którym zleca się transport.
Jak często trzeba kalibrować rejestratory temperatury w transporcie leków?
Sprzęt do monitorowania temperatury w pojazdach i kontenerach musi być konserwowany i kalibrowany regularnie, co najmniej raz w roku.
Co zrobić, gdy temperatura w czasie transportu została przekroczona?
Odchylenie trzeba niezwłocznie zgłosić dystrybutorowi i odbiorcy leków, a następnie postąpić zgodnie z procedurą badania wahań temperatury. O dalszym losie towaru decyduje dystrybutor zgodnie ze swoją procedurą, a nie kierowca.
Zapytaj o bezpłatną wycenę
Odpowiadamy w dniu roboczym. Bez zobowiązań.

